برخی افراد فکر میکنند نوشیدن چای، قهوه یا نوشابه انرژیزا در ساعتهای پایانی روز هیچ تأثیری روی خوابشان نمیگذارد، درحالیکه تحقیقات جدید نشان میدهد که کافئین میتواند کیفیت خواب را به روشهایی فراتر از صرفاً بیدار نگهداشتن یا کاهش ساعتهای خواب، تحت تأثیر قرار دهد.
به گزارش Medicalxpress، دانشمندان لهستانی با بررسی دهها مطالعه علمی درباره چگونگی تأثیر کافئین بر فعالیت الکتریکی مغز در هنگام خواب، به شواهد جالبی دست یافتند. براساس این پژوهش، کافئین به شکل کاملاً نامحسوس زمان حضور انسان در مرحله «خواب عمیق» را کاهش میدهد؛ حتی اگر فرد صبح روز بعد احساس کند که کاملاً سرحال است و خواب بسیار خوبی داشته است.
پژوهشگران در مقاله علمی خود مینویسند:
«کافئین بهطور مداوم معماری نوروفیزیولوژیک خواب انسان را تغییر میدهد. این تغییر در جهتی است که عمق خواب را پایین میآورد و فرایند ریکاوری خودتنظیمی بدن (هومئوستاتیک) را بسیار ضعیف میکند.»
تأثیر پنهان قهوه و کافئین بر خواب شبانه
کافئین پرمصرفترین ماده محرک در جهان است و میلیونها انسان برای رهایی از کرختی صبحگاهی یا افزایش تمرکز از آن استفاده میکنند. پزشکان عموماً توصیه میکنند که حداقل ۶ ساعت قبل از رفتن به رختخواب از مصرف کافئین خودداری کنید، اما واکنش بدن افراد به این ماده بسیار متفاوت است. برخی با خوردن یک فنجان چای در عصر دچار بیخوابی میشوند و برخی دیگر میتوانند درست قبل از خواب یک فنجان قهوه اسپرسو بنوشند و فوراً به خواب بروند.
پژوهشگران برای درک اینکه کافئین چطور بدون اجازه ما کیفیت خواب را نابود میکند، ۳۲ مطالعه قبلی را بازنگری کردند. در این پژوهشهای علمی، شرکتکنندگان در حین خواب تحت آزمایش الکتروانسفالوگرافی (EEG) یا همان نوار مغزی قرار گرفته بودند. نوار مغزی دقیقترین روش برای سنجش کیفیت واقعی استراحت و تغییرات امواج مغزی در طول شب است.
برآیند این آزمایشها ارتباط مستقیم و شدیدی را میان مصرف کافئین و کاهش «فعالیت امواج آهسته مغز» نشان داد. این امواج دقیقاً در مرحله خواب عمیق بدون حرکات سریع چشم (Non-REM) تولید میشوند؛ یعنی همان مرحلهای از خواب که نقشی مهم در بازسازی سلولها، تقویت حافظه و رفع خستگی عمیق بدن دارد.
نکته نگرانکننده اینجاست که این اختلال مغزی حتی وقتی فرد به میزان استاندارد و کافی (بین ۷ تا ۹ ساعت) خوابیده بود مشاهده شد. در این شرایط ممکن بود این فرد صبح روز بعد شخصاً گزارش بدهد که احساس خستگی نمیکند و خواب خوبی داشته است.
دانشمندان تأکید میکنند که «درک ذهنی» ما از کیفیت خواب، بازتابدهنده واقعیت رخداده در مغز نیست. به عبارت سادهتر، ما متوجه آسیبدیدن خواب عمیق خود توسط کافئین نمیشویم، اما مغزمان در تمام طول شب برای رسیدن به آرامش واقعی دستوپا میزند.
تأثیر کافئین بر بدن هر فرد به فاکتورهای متعددی ازجمله میزان مصرف، زمان مصرف و سطح پایه کیفیت خواب خود فرد بستگی دارد. اما موضوع فقط به قهوه پیش از خواب محدود نمیشود. پروفسور «دوناتا کورپاس» (Donata Kurpas)، پژوهشگر دانشگاه علوم پزشکی وروتسواف لهستان، دراینباره میگوید:
«مسئله فقط قهوهای نیست که درست قبل از خواب مینوشید. برای بسیاری از افراد، کل مقدار کافئین مصرفشده در طول روز و اینکه آیا بدن زمان کافی برای متابولیزه و دفع آن قبل از تاریکشدن هوا دارد یا خیر، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.»
اگرچه تحقیقات متعدد نشان دادهاند که مزایای مصرف متعادل کافئین برای سلامتی بیشتر از مضرات آن است، اما اگر به دنبال یک ریکاوری واقعی شبانه و حفظ سلامت بلندمدت مغز خود هستید، بهتر است از عصر به بعد به جای نوشیدنیهای کافئیندار، به سراغ دمنوشهای بدون کافئین یا آب بروید.
یافتههای این پژوهش در ژورنال Nutrients منتشر شده است.