دانشمندان در یک پژوهش جدید کشف کردند که چشمهای انسان و سایر مهرهداران مسیر تکاملی شگفتانگیز و پرفراز و نشیبی را طی کردهاند. این مطالعه نشان میدهد که اجداد باستانی ما ابتدا بینایی دوگانه خود را بهطور کامل از دست دادند و سپس چشم مرکزی آنها به دو چشم مجزا تبدیل شد تا ساختار پیچیده امروزی را در چهره ما شکل دهد.
پژوهشگران دانشگاه لوند سوئد با بررسی ۳۶ گروه اصلی از حیوانات زنده، موقعیت و عملکرد سلولهای حساس به نور را تحلیل کردند. آنها متوجه شدند که حیوانات در ابتدا دو دسته سلول بینایی داشتند؛ یک جفت در دو طرف صورت که متحرک بودند (همانند چشمهای فعلی ما) و یک گروه سلول نیز در مرکز سر برای تشخیص شب و روز قرار داشتند.
اما ۶۰۰ میلیون سال قبل، اجداد انسانها با انتخاب سبک زندگی بیتحرک و فرورفتن در کف اقیانوس، جفت چشمهای جانبی و پرهزینه خود را کاملاً حذف کردند و فقط سلولهای مرکزی را برای تشخیص نور نگه داشتند؛ بدین ترتیب یک چشم واحد در وسط سر آنها شکل گرفت.
تکامل چشم انسان از کرم تکچشم
سپس این موجودات باستانی برای فرار از شکارچیان و پیداکردن غذا باید شنا میکردند و به همین دلیل دوباره به چشمهای حرکتی نیاز داشتند. بازگشت این کرمها به حالت شناور باعث شد تا چشم مرکزی آنها دو فنجان نوری کوچک در اطراف خود بسازد که این فنجانها بعدها جدا شدند و چشمهای جفتی امروزی ما را تشکیل دادند.
جالب است بدانید که بقایای آن چشم مرکزی باستانی هنوز در مغز ما وجود دارد و غده پینهآل را تشکیل میدهد. این غده وظیفه ترشح هورمون خواب (ملاتونین) را برعهده دارد. پستانداران اولیه بهدلیل فعالیت در تاریکی شب، قابلیت تشخیص نور این غده را از دست دادند و چشمهای جدید آنها این وظیفه مهم را برعهده گرفتند.
درمقابل، بیمهرگانی مانند حشرات و هشتپاها هرگز چشمهای جفتی اولیه خود را از دست ندادند. درواقع اجداد حشرات، عنکبوتها و سختپوستان هیچگاه سبک زندگی بیتحرک را انتخاب نکردند و همان چشمهای اولیه را نگه داشتند. هشتپاها و حلزونها نیز بهصورت مستقل چشمهایی شبیه به دوربین و مشابه انسان ساختند. بااینحال، شبکیه چشم انسان بیش از ۱۰۰ نوع سلول عصبی دارد، درحالیکه این رقم در هشتپاها به انگشتان یک دست هم نمیرسد. این پیچیدگی بزرگ، شبکیه چشم ما را به ساختاری پیشرفته شبیه به قشر مغز تبدیل میکند.
پژوهشگران باور دارند که این پیچیدگی شگفتانگیز حتی پیش از شکلگیری شبکیه و در همان چشم اجداد تکچشم ما وجود داشت. تکامل چشم و مغز در مهرهداران پیوندی ناگسستنی با یکدیگر دارند. دانشمندان میگویند که بدون وجود این چشمهای تکاملیافته، انسانها و سایر مهرهداران هرگز هوش و شناخت فعلی را به دست نمیآوردند و حتی فرصت حیات و بقا روی کره زمین را پیدا نمیکردند.
یافتههای این پژوهش در ژورنال Cell منتشر شده است.